Jeśli wykonujesz ćwiczenia jogi, to najprawdopodniej słyszałaś/słyszałeś o oddychaniu przeponowym i nieprzeponowym. Przeczytaj więcej o jodze jako profilaktyce, którą prowadzę w moim gabinecie fizjoterapii i jogi medycznej.
Aby dobrze zrozumieć działanie przepony, należy poznać kilka faktów z zakresu anatomii, biofizyki oddychania oraz ruchu, który przepona wywołuje w ciele.
Pierwsza i podstawowa kwestia jest związana z ruchem powietrza. Zawsze porusza się ono z obszarów wysokiego/wyższego ciśnienia do obszarów niższego ciśnienia. Ma to swoje odzwierciedlenie w ciele podczas oddychania. Zmniejszające się ciśnienie w płucach na skutek ruchu klatki piersiowej wywołanego właśnie przez przeponę powoduje przesuwanie się powietrza drogami oddechowymi do płuc.
Anatomia przepony
Przepona jest mięśniem bardzo nietypowym ze względu na swój kształt, umiejscowienie i funkcję.
Jest to „silnik oddechowy” powodujący ruchy w obrębie klatki piersiowej. Jego zadaniem jest zmiana ciśnienia w klatce piersiowej, aby umożliwić przesuwanie się powietrza z obszarów o wyższym ciśnieniu do obszarów o niższym ciśnieniu.
Przepona jak każdy mięsień rządzi się określonymi zasadami, tzn. posiada przyczepy i jak każdy mięsień kurczy się i rozluźnia.
Ma unerwienie zarówno ruchowe jak i czuciowe. Pogłębiona świadomość w wyniku ćwiczeń jogi daje możliwość odczucia tego, co się dzieje w obrębie przepony. Nie jest to jednak łatwe.
Kształt i umiejscowienie oraz przyczepy przepony
Kształt przepony jest nietypowy. Jest on niesymetryczny i ma formę grzyba. U człowieka w pozycji stojącej „kapelusz” przepony, czyli tzw. środek ścięgnisty (centralny) stanowi najwyższą część całej struktury przepony. Zbiegają się do niego wszystkie włókna mięśniowe. Z uwagi na umiejcowienie przyczepów przepona dzieli się na następujące części:
- żebrową – z przyczepem na żebrach,
- mostkową – z przyczepem na mostku,
- lędźwiową – z przyczepem na kręgosłupie lędźwiowym.
Włókna i powięź przepony wplatają się w szereg struktur nawet tych położonych dystalnie od niej. Dlatego przepona tak bardzo wpływa na ruchy w innych obszarach – np. w obszarze miednicy mniejszej, w obszarze kręgosłupa czy mięśnia biodrowo-lędźwiowego itd.
Dzięki swojemu kopulastemu kształtowi przepona wyraźnie oddziela jamę brzuszną od jamy klatki piersiowej. Na środku ścięgnistym, który stanowi konstrukcyjny strop przepony, znajduje się worek osierdziowy, czyli struktura, w której umiejscowione jest serce. Po jego bokach znajdują się płuca. Przepona dzieli tułów na część dolną i górną.
Podczas oddychania ruch przepony powoduje zwiększanie i zmniejszanie ciśnienia w płucach poprzez rozprężanie i sprężanie się klatki piersiowej. Wywołuje to przemieszczanie się powietrza z obszarów wysokiego ciśnienia do obszarów niższego ciśnienia. Zmienia się kształt i objętość klatki piersiowej, zaś w obrębie jamy brzusznej zmienia się tylko i wyłącznie kształt. Natomiast objętość pozostaje ta sama. Właśnie ta relacja między kształtem a objętością dotyczącą obu jam jest kluczowa dla zrozumienia, na czym polega błąd obserwacji procesu oddychania i określanie oddechu jako przeponowy i nieprzeponowy.
Pomocnicze mięśnie oddechowe sterują ruchami klatki piersiowej np. stabilizują przyczep żebrowy, mostkowy lub lędźwiowy przepony. Dzięki tej pracy dostrzegalne są wizualne zmiany w kształcie klatki piersiowej i jamy brzusznej. Powoduje to powierzchowne przeświadczenie o tym, że przepona się rusza albo nie rusza podczas oddychania.
Oddychanie przeponowe i nieprzeponowe to mit
Przepona bierze udział w każdej formie oddechu. Powoduje zmianę ciśnienia w płucach i klatce piersiowej oraz ruch powietrza, bez których człowiek nie jest w stanie oddychać. To tylko i wyłącznie sposób kontroli przeczepów przepony poprzez rolę pomocniczych mięśni oddechowych powoduje zmianę kształtu w obrębie jamy brzusznej i klatki piersiowej. Nie istnieje zatem oddychanie przeponowe i nieprzeponowe, ponieważ każdy sposób oddychania wymusza udział przepony.