Joga kryje w sobie ogromny potencjał terapeutyczny w usprawnianiu i rehabilitacji kręgosłupa oraz leczeniu różnych jego schorzeń i dysfunkcji. Jednak bardzo ważne jest, aby wiedzieć, że joga w czystej formie jako system ćwiczeń się do tego nie nadaje i nie jest do tego przeznaczona. Chodzi o wszelkie dostępne odmiany jogi, z których powszechnie korzystają uczestnicy zajęć, w tym również jogę kręgosłupa.
Trzeba sobie jasno powiedzieć, że joga kręgosłupa nie nadaje się do celów rehabilitacyjnych, a nawet należy podchodzić do niej ostrożnie, stosując ją jako profilaktykę.
Kto może prowadzić rehabilitację kręgosłupa za pomocą jogi
W przypadku rehabilitacji kręgosłupa kompetentną grupą zawodową przygotowaną do leczenia ruchem czyli kinezyterapii są fizjoterapeuci. Drugą grupą są oczywiście lekarze – specjaliści rehabilitacji. Tylko te dwie dwie grupy zawodowe są uprawnione i mogą legalnie w naszym kraju prowadzić rehabilitację kręgosłupa, również za pomocą ćwiczeń jogi.
Szkoły jogi, w których zajęcia nie są prowadzone przez fizjoterapeutów i nie mają gotowego programu usprawniania i leczenia kręgosłupa za pomocą ćwiczeń jogi nie oferują rehabilitacyjnego jej działania. Bardzo ważne, by zdawać sobie z tego sprawę, gdyż powstaje na tym polu wiele nieporozumień. Bardzo często spotykam się w mojej pracy z głębokim niezrozumieniem tematu – tego, czym jest joga lecznicza i jej rehabilitacyjne zastosowanie. Ta edukacja jest niezbędna, aby pacjenci wiedzieli, gdzie mają się udać w celu uzyskania pomocy i czego unikać, aby sobie nie zaszkodzić.
Wymagania wobec terapeuty stosującego ćwiczenia jogi w rehabilitacji kręgosłupa
Rehabilitacja kręgosłupa oparta na jodze powinna być prowadzona przez fizjoterapeutę.
Jednak jest tu pewien haczyk. Polega on na tym, że fizjoterapeuta powinien doskonale znać system tych ćwiczeń, czyli doświadczyć na własnej skórze tego, co dzieje się z ciałem podczas wykonywania asan. Idealnie byłoby, gdyby własne problemy z narządem ruchu i dysfunkcje kręgosłupa przepracował, stosując właśnie leczenie jogą. Fizjoterapeuci przecież, mimo że pracują zawodowo z kręgosłupem, nie są wolni od różnego rodzaju dysfunkcji narządu ruchu. Przepracowanie własnych problemów zdrowotnych za pomocą jogi pozwala zrozumieć terapeucie, co czuje pacjent podczas wykonywania asan.
To wszystko sprawia, że wymagania wobec fizjoterapeutów stosujących leczenie jogą w rehabilitacji kręgosłupa są bardzo wysokie. Nie wystarczy intelektualne rozumienie tematu, niezbędna jest praktyka i doświadczenie. Fizjoterapeuta powinien zatem nie tylko rozumieć teoretycznie, co dzieje się w ćwiczeniach jogi, znać doskonale fizjologię i anatomię ćwiczeń jogi, ale także te ćwiczenia praktykować. Stosowanie na sobie wybranych asan pozwala zdobyć doświadczenie, dzięki któremu terapeuta nie tylko rozumie i wie, ale również czuje to, co odczuwa pacjent podczas leczenia tą formą ruchu. Jest to bardzo ważne, by móc efektywnie pomagać.
Skuteczna metoda rehabilitacji kręgosłupa
Jedyną skuteczną metodą rehabilitacji kręgosłupa jest tylko i wyłącznie ruch w postaci ćwiczeń prawidłowo dobranych do problemu, schorzenia czy dysfunkcji narządu ruchu. Wszelkie inne środki, takie jak fizykoterapita, terapia manualna, masaż itp. mają wyłącznie charakter pomocniczy.
Bardzo ważne jest, by wiedzieć, że zdecydowana większość asan, czyli pozycji jogi, w jej czystej formie nie nadaje się do zastosowania rehabilitacyjnego w przypadku problemów kręgosłupa. Większość tych ćwiczeń może być nawet szkodliwa. A zatem stan kręgosłupa nie poprawi się dzięki stosowaniu ich na własnę rękę – z podręcznika lub z Youtube’a. Jeśli się to wydarzy, będzie to raczej dzieło przypadku lub szczęścia.
Istnieje jednak w jodze spora grupa ćwiczeń, która jak najbardziej nadaje się do zastosowania w rehabilitacji kręgosłupa. Aby były one skuteczne i nadawały się do zastosowania rehabilitacyjnego, techniki ich wykonywania muszą zostać odpowiednio zmodyfikowane. Techniki powszechnie stosowane nawet w najbardziej znanych i popularnych ćwiczeniach takich jak trójkąt, kąt, półksiężyc, prasarita padottanasana czy utthita marichyasana bardzo często są wykonywane nieprawidłowo. Nieprawidłowo, czyli nieanatomicznie – innymi słowy w sposób, w który ciało nie jest w stanie zrobić zgodnie ze swoją budową.
Najczęściej popełniane błędy to:
- nieprawidłowe ustawienie miednicy,
- niewłaściwe zrozumienie płaszczyzn ruchu,
- przekraczanie zakresów ruchu.
To sprawia, że ćwiczenia te, zamiast pomóc, często kończą się kontuzjami i uszkodzeniami.
Leczenie jogą jako skuteczna metoda rehabilitacji kręgosłupa
Fizjoterapeuta stosujący leczenie jogą w rehabilitacji kręgosłupa powinien dobrać odpowiednie dla pacjenta ćwiczenia i umiejętnie zmodyfikować ich techniki. Oto właśnie sekrety fiozjoterapeutycznego zastosowania jogi. Niezbędna jest doskonała znajomość patofizjologii poszczególnych zjawisk występujących w kręgosłupie, jak choćby dyskopatia lędźwiowa, szyjna, kręgozmyki, zmiany zwyrodnieniowe w stawach kręgosłupa itd.
Leczenie jogą opiera się na umiejętności zastosowania odpowiednich asan w przypadku konkretnych problemów kręgosłupa. Konieczna jest również wiedza, jak te ćwiczenia zindywidualizować u poszczególnych pacjentów.
Bo to właśnie indywidualizacja ćwiczeń jest absolutnie kluczowa w przypadku rehabilitacji kręgosłupa za pomocą terapii jogą. Każde ze schorzeń wiąże się z odrębnym i indywidualnie innym podejściem do tematu. Niemożliwe jest więc stworzenie zajęć grupowych, na których różne problemy kręgosłupa zostaną załatwione jednym zestawem ćwiczeń. Każdy pacjent musi mieć skrojone na miarę i dostosowane do własnych potrzeb i możliwości ćwiczenia i to właśnie zapewnia wysoką skuteczność rehabilitacji. Taką właśnie terapię stosuję w moim gabinecie fizjoterapii i jogi medycznej Yoga Medica.
Metodyka podejścia do rehabilitacji kręgosłupa za pomocą ćwiczeń jogi
Yoga Medica to obecnie jedyny system leczenia, wykorzystujący anatomię i fizjologię jogi w rehabilitacji narządu ruchu i jego konkretnych problemach. Jest to metoda doświadczeń i badań, bazująca na znajomości patofizjologii zjawisk kręgosłupowych, doświadczeniu i praktyce. Te wszystkie aspekty pozwoliły mi stworzyć podejście, które spełnia fizjoterapeutyczne założenie i zastosowanie jogi w rehabilitacji kręgosłupa.
Kluczowe czynniki stosowania jogi w rehabilitacji kręgosłupa
Stosowanie jogi w rehabilitacji kręgosłupa polega w dużej mierze na korekcji posturalnej. W dzisiejszych czasach zaburzenia postury występują u zdecydowanej większości ludzi. W przypadku problemów kręgosłupa jest to pierwsza rzecz, na którą należy zwrócić uwagę, a joga rehabilitacyjna powinna brać pod uwagę wszelkie zaburzenia posturalne. Cała terapia powinna być skrojona na miarę indywidualnych potrzeb pacjenta i korekcji tych zaburzeń po to, aby odciążyć kręgosłup. To odciążenie jest pośrednio wynikiem korekcji posturalnej, będącej wynikiem zastosowania bardzo konkretnych, dobrych dla kręgosłupa ćwiczeń. Dobrze dobrana joga ma za zadanie odciążyć kręgosłup. Korzyści płynące ze stosowania zindywidualizowanych ćwiczeń jogi to ulga w bólu i odbarczenie podrażnionych korzeni nerwowych (w przypadku zmian dyskopatycznych).
Kolejne etapy rehabilitacji to:
- praca nad postawą
- zwiększenie długości spoczynkowej taśmy tylnej mięśniowo-powięziowej (jeśli jest za krótka),
- przywrócenie prawidłowej statyki miednicy – zginacze i prostowniki bioder powinny być symetrycznie i prawidłowo napięte oraz zapewniać optymalną ruchomość miednicy przede wszystkim w płaszczyźnie strzałkowej (zgięcie do przodu i prostowanie się).
- Normalizacja napięcia mięśni przykręgosłupowych – hipertonia (za bardzo napięte mięśnie) lub hipotonia (za mało napięte mięśnie). Ćwiczeniami jogi możemy przywrócić normotonus (napięcie prawidłowe).
Korzyści z leczenia jogą
Zastosowanie ćwiczeń jogi w rehabilitacji kręgosłupa niesie ze sobą konkretne możliwości. Są to:
- przywrócenie symetrii napięcia mięśniowego, co leży u podstaw rehabilitacji kręgosłupa szczególnie w przypadku przewlekłych problemów dyskopatycznych,
- przywrócenie prawidłowej ruchomości kręgosłupa piersiowego – zazwyczaj oznacza to przywrócenie wyprostu, ale nie tylko,
- przywrócenie prawidłowych funkcji (rotacji) w przejściu piersiowo-lędźwiowym. Jest to połączenie klatki piersiowej z pasem lędźwiowym,
- przywrócenie prawidłowego ułożenia pasa barkowego na klatce piersiowej,
- przywrócenie prawidłowych zakresów ruchu pasa barkowego i jego ustabilizowanie w pozycji skorygowanej. Dzięki temu głowa również wraca do odpowiedniej pozycji i jest ustawiona optymalnie w osi kręgosłupa. Cofa się tendencja do wysuwania głowy do przodu, co jest w obecnych czasach powszechne,
- przywrócenie prawidłowej relacji między ciśnieniem w klatce piersiowej a ciśnieniem w jamie brzusznej.
- Joga podnosi się świadomość ciała – pacjent jest w stanie utrzymywać skorygowaną postawę, dzięki czemu kręgosłup jest stale odciążony. Dzięki świadomości ciała pacjent zauważa, kiedy pojawiają się negatywne symptomy ze strony kręgosłupa. Wie, kiedy przerwać pracę siedzącą, wstać, wykonać kilka rozciągających ćwiczeń i przywrócić prawidłowe napięcie.
Efektem całościowym leczenia jogą powinna być docelowo stabilizacja kręgosłupa. Jest to bardzo ważne, ponieważ wówczas tkanki związane z kręgołupem – mięśnie i powięzi – funkcjonują prawidłowo względem siebie. Dodatkowo bezcennym efektem regularnego wykonywania ćwiczeń w tym podejściu jest regulacja napięcia w ośrodkowym układzie nerwowym. Pacjent jest w stanie wprowadzać swój układ nerwowy w modulację przywspółczulną, czyli stan odprężenia i relaksacji. Ma to niebagatelne znaczenie w przypadku problemów kręgosłupa, gdyż osoby z bólem doświadczają aktywizacji współczulnej, czyli stresu.
Leczenie jogą vs. konwencjonalna rehabilitacja kręgosłupa
Ogromną zaletą leczenia jogą w stosunku do konwencjonalnej rehabilitacji kręgosłupa jest jej całościowe i kompleksowe podejście do narządu ruchu. Jogą można, a wręcz nawet trzeba żonglować w taki sposób, aby oddziaływać na różne – wybrane obszary ciała. Przykładowo: przy zaburzeniach posturalnych nie można pomóc pacjentowi w sposób skuteczny i efektywny, jeśli nie podejdzie się do tematu całościowo. Zakładając, że dyskopatia lędźwiowa jest wynikiem dysfunkcji w obrębie klatki piersiowej lub dolnego wahadła czyli miednicy i kończyn dolnych, należy wziąć pod uwagę te dodatkowe czynniki. Aby uzyskać poprawę, należy dążyć do uzdrowienia tych rejonów poprzez pracę z nimi. Tak więc, aby pomóc pacjentowi w dyskopatii lędźwiowej, należy wprowadzić ćwiczenia uwzględniające wszystkie obszary ciała, a nie tylko odcinek lędźwiowo-krzyżowy. Takie możliwości daje właśnie joga, ponieważ asany wymagają zaangażowania i koordynacji całego ciała i każdy jego element jest ważny. To właśnie odróżnia terapię jogą od kinezyterapii miejscowej, która zakłada pracę nad jednym wybranym obszarem ciała.
Leczenie jogą daje możliwość terapii wielu obszarów jednocześnie. Jeśli np. pacjent zgłasza się na rehabilitację z dyskopatią lędźwiową, ale ma również problem z kolanem, to dzięki terapii jogą można zrehabilitować oba te schorzenia jednocześnie, stwarzając jedno zintegrowane podejście do pacjenta, jeden zestaw ćwiczeń, jedną codzienną rutynę. To załatwia bardzo wiele, daje oszczędność czasu, energii i środków, ale przede wszystkim skuteczność oraz ulgę, ale także wygodę pacjentowi.