Budowa i funkcja aparatu torebkowo-więzadłowego
Aparat torebkowo-więzadłowy to anatomiczny system łączno-tkankowy. Jego celem jest wspomożenie funkcjonowania stawów poprzez zapewnienie im stabilności i tzw. zborności. Zapewnia on tzw. bierną stabilizację stawów. Bierną – ponieważ z uwagi na budowę anatomiczną tego układu człowiek nie ma bezpośredniego wpływu na działanie tegoż systemu.
W skład aparatu torebkowo-więzadłowego wchodzą torebki stawowe i więzadła. Te dwie struktury nie posiadają unerwienia ruchowego, a więc człowiek nie ma wpływu na to, czy te struktury się poruszają czy nie. Działają one w symbiozie z układem mięśniowym, który z kolei pełni funkcję stabilizacji czynnej. Podlega on woli człowieka i wpływa na ruch zachodzący w stawach. A zatem w układzie kostno-stawowym występuje stabilizacja bierna (układ torebkowo-więzadłowy) i czynna (układ mięśniowy).
Działając poprzez układ mięśniowy, człowiek ma wpływ na to, jak poruszają się stawy. Wymuszenie zwiększenia zakresu ruchu w stawach poprzez układ mięśniowy w efekcie porusza układ torebkowo-więzadłowy. To może spowodować, że będzie się on rozciągał bardziej, niż powinien. Szczególnie często ma to miejsce podczas ćwiczeń jogi.
Dodatkowo z uwagi na budowę tkanki łącznej, z której zbudowane są więzadła, mają one ograniczone zdolności do rozciągania. Ich zadaniem jest zapewnienie razem z torebkami stawowymi zborności i stabilności stawów.
Za bezpieczny stopień rozciągnięcia więzadeł uznaje się ok. 8 proc. ich długości. Rozciągnięcie powyżej tej granicy skutkuje uszkodzeniem ich struktury i powoduje brak możliwości powrotu do swojej spoczynkowej, fizjologicznej długości. Więzadła muszą funkcjonować w ramach swojej fizjologicznej długości, aby zapewnić zborność stawów. Konsekwencją nadmiernego rozciągnięcia więzadeł jest utrata zdolności stabilizacji stawu lub stawów.
Dwa rodzaje układu torebkowo-więzadłowego
W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że u ludzi występują dwa rodzaje struktury układu łączno-tkankowego.
- Relatywnie sztywny aparat torebkowo-więzadłowy – do tej grupy zaliczają się osoby zborne w tym układzie. U tych osób zborność ta jest fizjologicznie optymalna, a struktura układu torebkowo-więzadłowego jest na tyle ścisła, że zapewnia stabilność stawów. Do tej samej grupy możemy również umownie zaliczyć osoby, u których struktura aparatu torebkowo-więzadłowego jest na tyle gęsta, że przeradza się w sztywność.
- Wiotki aparat torebkowo-więzadłowy – występuje u osób ze zbyt luźną strukturą aparatu torebkowo-więzadłowego. A co za tym idzie, jest on bardziej podatny na rozciąganie. To powoduje niewielką lub małą wręcz stabilność w układzie kostno-stawowym. Osoby o tej budowie są naturalnie gibkie, luźne w ruchach i z luźnymi stawami.
Joga dla osób z wiotkim aparatem torebkowo-więzadłowym
Osoby z wiotkością aparatu torebkowo-więzadłowego powinny praktykować jogę zgoła inaczej niż osoby o przeciwstawnej budowie. W systemie ćwiczeń jogi znajduje się wiele wymagających ruchowo asan. Osoby z natury gibkie wykonują nawet ekstremalne pozycje jogi z wielką łatwością i nie jest to dla nich żadnym problemem. Opór łączno-tkankowy jest u nich niewielki lub w ogóle nieodczuwalny. To budzi ogromną pokusę do przekraczania zakresów ruchu. Jest to dodatkowo podsycane stwierdzeniami padającymi na zajęciach jogi, że należy nieustannie dążyć do zwiększenia zakresu ruchu i stale przekraczać to, co wydaje się już kresem możliwości ćwiczącego. Bardzo często prowadzi to do uszkodzenia stawu lub stawów. Przeczytaj także o bólu w trakcie rozciągania.
Na zajęciach jogi osoby z wiotkim aparatem torebkowo-więzadłowym są często pokazywane jako przykład, do którego należy dążyć w swojej praktyce ćwiczeń jogi. Budzą też one zazdrość osób bardziej sztywnych z natury.
Dlatego bardzo ważna jest znajomość anatomii człowieka. Pozwala ona zapewnić uczestnikom ćwiczeń jogi bezpieczeństwo rozciągania, ponieważ rozciąganie i „poprawa” zakresów ruchu ponad miarę zdolności układu torebkowo-więzadłowego jest wielce szkodliwe.
Pasywna stabilizacja, jaką zapewnia układ torebkowo-więzadłowy jest od strony anatomicznej kluczowa, ponieważ chroni strukturę stawu. Mięśnie nie są w stanie tego zapewnić. Zbytnie rozciągnięcie aparatu torebkowo-więzadłowego powoduje, że przestaje on chronić strukturę stawu.
Jest to moment często całkowicie nieuchwytny. Dochodzi wówczas do uszkodzenia, które polega albo na sumowaniu się mikrourazów z uwagi na wielokrotne powtarzanie szkodliwej czynności ruchowej albo też może nastąpić radykalny uraz.
Najczęstsze uszkodzenia
Najczęstszymi urazami, na które narażone są osoby z wiotkim aparatem torebkowo-więzadłowym są:
- pęknięcie krążka międzykręgowego w kręgosłupie lędźwiowym (przeczytaj więcej o dyskopatii kręgosłupa);
- uszkodzenie łąkotki przyśrodkowej w stawie kolanowym. Może do tego dojść np. na skutek wysilonej rotacji zewnętrznej w pozycji lotosu lub przesadzenia z ruchem w bardziej zaawansowanych ćwiczeniach wymagających zgięcia kolana z komponentą rotacyjną. Przeczytaj także o chondromalacji stawu rzepkowo-udowego oraz Jak zadbać o kolana podczas ćwiczeń jogi;
- uszkodzenie obrąbka stawowego stawu biodrowego podczas nasilonej antefleksji kręgosłupa w takich pozycjach jak janusirsasana, paschimottanasana, uttanasana i warianty. Jest to chyba najtrudniejsze w leczeniu i najbardziej niebezpieczne uszkodzenie. Osoby z taką kontuzją doznają ogromnego bólu z radykalnym ograniczeniem ruchu zgięcia biodra. Leczenie wymaga najczęściej endoskopii stawu biodrowego (działanie chirurgiczne) i wyłączenia z ćwiczeń na przynajmniej rok. Zaś potem powrót do ćwiczeń jest bardzo trudny i bolesny.
Kierunek pracy
Bardzo ważne jest, aby praktyka ćwiczeń jogi była odpowiednio ukierunkowana u osób z wiotkością aparatu torebkowo-więzadłowego. Osoby te nie powinny skupiać się na pogłębianiu zakresów ruchu. Szczególnie ważna jest w tych przypadkach znajomość anatomii i wiedza o tym, co ciało może zrobić, a czego robić nie powinno. Osoby te powinny mieć zindywidualizowany program ćwiczeń, który będzie polegał na maksymalnym zaangażowaniu układu nerwowo-mięśniowego. To pozwoli odciążyć układ torebkowo-więzadłowy. Jest to bardzo wyrafinowana praca. Każda asana ma swoją własną anatomię ruchu i należy tę anatomię doskonale rozumieć, aby móc prawidłowo zaadaptować ćwiczenia.
Praca z takimi osobami jest bardzo trudna i frustrująca zarówno dla nich samych jak dla nauczycieli czy instruktorów jogi. Muszą oni wiedzieć, jak prowadzić uczniów dotkniętych takim problemem. Dodatkowo ich zadaniem jest zainspirować te osoby do właściwej pracy i przekonać je, że jest to dla nich jedyne, zdrowe i słuszne rozwiązanie.
Jest to trudne zadanie, bo ogromne wrażenie na ludziach sprawia zewnętrzna forma i ekspresja ruchu w asanach. Istnieje bardzo duża presja, aby robić więcej, dłużej, głębiej, bardziej spektakularnie. Powstrzymanie osób z wiotkim aparatem torebkowo-więzadłowym od forsowania zakresu ruchu jest bardzo trudne. Często wiąże się z bezpośrednią konfrontacją z takim uczniem. Bo jak skutecznie przekonać taką osobę, by nie wykonywała pozycji, które przychodzą jej z łatwością, a o których inni mogą tylko pomarzyć?
Takie niewłaściwe podejście do ćwiczeń jogi u osób z wiotkim aparatem torebkowo-więzadłowym często kończy się uszkodzeniem. Często takie osoby trafiają do mojego gabinetu fizjoterapii i jogi medycznej.
Joga oferuje doskonałe możliwości stabilizacji, jednak należy we właściwy sposób pokierować całym procesem. Ważne jest, aby odpowiednio rozpoznać problem wiotkości aparatu torebkowo-więzadłowego. Może to zrobić wyłącznie fizjoterapeuta, doświadczony lekarz ortopeda lub specjalista rehabilitacji.
Dodatkowo dość często zdarza się, że u osób z wiotkością aparatu torebkowo-więzadłowego pomimo ogólnej gibkości jakiś jeden wybrany obszar ciała jest usztywniony. Może się tak dziać z powodu traumy, określonej aktywności ruchowej lub siedzącego trybu życia. Zdarza się to relatywnie często i może prowadzić do sytuacji, w której uszkodzenie będzie obejmowało wszystkie obszary oprócz tego usztywnionego. Dlatego należy rozpoznać dysfunkcje u danej osoby po to, aby odpowiednio dobrać ćwiczenia jogi i zmodyfikować je pod kątem tej dysfunkcji.